Hitno obustaviti gasifikaciju: Eko-organizacije Zapadnog Balkana protiv novih fosilnih projekata
Predstavnici ekoloških nevladinih organizacija iz zemalja Zapadnog Balkana, okupljeni u Crnoj Gori na regionalnom sastanku o fosilnim gorivima na Balkanu, uputili su oštar apel vladama regiona da odmah obustave planove za dalju gasifikaciju i hitno preusmjere resurse ka pravednoj tranziciji i obnovljivim izvorima energije.
Dok se region suočava sa neizbježnim zatvaranjem dotrajalih termoelektrana na ugalj i sve većim finansijskim pritiscima povezanim sa uvođenjem cijene CO₂, uključujući EU ETS i CBAM, nevladine organizacije upozoravaju da je prelazakna fosilni gas ekonomska i ekološka zamka.
Analiza organizacija CEE Bankwatch Network i Beyond Fossil Fuels pokazuje da bi se izgradnjom tih kapaciteta godišnji kapacitet uvoza u regiju povećao za 10,5 milijardi kubnih metara – što je više od trostruke količine ukupnepotrošnje fosilnog gasa u regiji tokom 2023. godine – i prijete da zarobe region u decenijama zavisnosti od skupog uvoza, stvarajući projekte koji će postati finansijski neodrživi i prije nego što se otplate.
Posebno je alarmantno što se ovi megalomanski planovi nameću spolja, kroz novu američku diplomatsku ofanzivu poznatu kao „Trump Peace Pipelines Framework“, čiji je cilj da Centralnu i Istočnu Evropu pretvori u dugoročnog zavisnikaod američkog tečnog fosilnog gasa (LNG), što je u direktnom sukobu sa agendom dekarbonizacije Evropske unije.
Crna Gora trenutno nema razvijenu gasnu mrežu i praktično uopšte ne zavisi od ovog fosilnog goriva, što joj daje istorijsku šansu da direktno preskoči gas i pređe na čiste izvore. Međutim, umjesto da iskoristi tu prednost, VladaCrne Gore podliježe spoljnim pritiscima i, nakon ranijih memoranduma sa američkim kompanijama Enerflex i Wethington, te japanskom kompanijom JERA Co., Inc. za LNG terminal u Baru, te je otišla i dalje potpisivanjem krovnih međudržavnih (G2G) sporazuma o energetskojsaradnji sa Japanom i SAD, koji zemlju guraju u ekološki i finansijski rizik.
Organizacije upozoravaju da se ovi G2G sporazumi koriste kao politički paravan za zaobilaženje domaćih zakona, javnih rasprava i strateških dokumenata. Projekti, uključujući i Jonsko-jadranski gasovod (IAP), ranije procijenjenna 210 miliona eura, forsiraju se iza zatvorenih vrata iako LNG terminal uopšte nije predviđen usvojenim Prostornim planom Crne Gore do 2040. godine. Zbog toga su Bankwatch i lokalne partnerske organizacije nedavno podnijele zvaničan predlog Državnoj revizorskojinstituciji za hitnu reviziju svih aktivnosti Vlade vezanih za LNG terminal u Baru, upozoravajući na visoke bezbjednosne rizike u seizmički aktivnom području luke.
Ova opasna dinamika preslikava se na cijeli region, pri čemu se ignoriše činjenica da se EU ubrzano odriče gasa, da je Evropska komisija jasno rekla da neće financirati nove gasne projekte na Zapadnom Balkanu, te da je Evropskainvesticiona banka (EIB) striktno isključila finansiranje novih gasnih projekata.
Gradske toplane u Srbiji se, usljed potpune zavisnosti od uvoza, već nalaze pred finansijskim pucanjem, a prelazak na gas u industrijskom sektoru direktno će uništiti konkurentnost domaće privrede. Cijela regija time svjesnoulaze u proces u kojem će milijarde eura javnog novca biti uložene u infrastrukturu koja će ubrzo morati da bude ugašena.
Ekološke organizacije okupljene na regionalnom sastanku poručile su da Zapadni Balkan ne smije da dozvoli da bude poligon za eksploataciju prljavih tehnologija i tržište za plasman američkog LNG-ja koji razvijene zemlje postepenonapuštaju. Region trenutno ima nekoliko gigavata potencijala u projektima solarnih i vjetroelektrana koji su na čekanju ili u fazi planiranja.
Umjesto investiranja u 2.700 kilometara novih regionalnih cijevi i megalomanske gasne projekte sa stranim korporacijama, javni novac i podrška međunarodnih finansijskih institucija moraju hitno biti usmjereni na energetsku efikasnost,modernizaciju distributivnih mreža, ugradnju toplotnih pumpi i skladišta energije. Tranzicija mora biti brza i pravedna, a vlade Zapadnog Balkana moraju prestati da gube dragocjeno vrijeme na potpisivanje štetnih projekata i konačno početi da štite javni interesi zdravlje svojih građana. [1]
Potpisnice:
CEE Bankwatch Network
Udruženje za organsku poljoprivredu, Albanija
Ekotim, Crna Gora
Regulatorni institut za obnovljivu energiju i životnu sredinu (RERI), Srbija
Centar za životnu sredinu, Bosna i Hercegovina
Centar za unapređenje životne sredine, Serbia
Ekosvest, Sjeverna Makedonija
Aarhus Centre, Bosna and Hercegovina
Platforma za društveni razvoj i inovacije (CORE) Serbia