Zadužbinarstvo nije samo materijalno bogatstvo već izraz društvene svijesti i odgovornosti

Zadužbinarstvo je kroz istoriju oblikovalo identitet naroda i gradova, ostavljajući iza sebe škole, bolnice i objekte od neprocjenjivog značaja. O tome koliko je ova plemenita tradicija prisutna danas, kakav je odnos prema arhitektonskom naslijeđu i jesmo li zaboravili da gradimo za generacije koje dolaze, u emisiji „Otvoreno o svemu“ govorio je arhitekta Slobodan Bobo Mitrović.

Zadužbinarstvo predstavlja najsloženiji i najcjelovitiji oblik dobročinstva jer je ono, kako ističe Mitrović, institucija sa sopstvenim fondovima, upravnim odborima i dugoročnim programima djelovanja.

„Suština zadužbinarstva je u tome da zadužbinar živi i poslije svoje smrti. To je njegova najveća snaga. Dok su mecenarstvo i razne vrste pomoći uglavnom individualni činovi, zadužbinarstvo je već sistemski posao koji zahtijeva i ozbiljan tretman države“, objašnjava Mitrović, navodeći primjer Alfreda Nobela čija zadužbina traje već duže od jednog vijeka.

Od istorijskih vizija do zavičajne ljubavi

Govoreći o istorijskom razvoju, Mitrović se osvrnuo na Kotor iz 15. vijeka i zadužbinu pomoraca koja je pomagala porodice stradalih mornara, školovala djecu i pružala socijalnu podršku. Takođe, podsjetio je na ključna prijateljstva između mecenâ i umjetnika – od pape Julija II i Mikelanđela do industrijalca Đoela (Güell) i arhitekte Antonija Gaudija u Barseloni.

Poseban segment čini tzv. zavičajna ljubav – potreba ljudi koji su uspjeli u svijetu da se vrate korijenima i ostave trajan trag u rodnom kraju.

„Najveći crnogorski dobrotvor bio je Vaso Ćuković iz Risna, koji je u Kaliforniji stekao ogromno bogatstvo. On je 1931. godine finansirao izgradnju bolnice u Risnu koja i danas funkcioniše, davao stipendije i pomagao gradnju škola. Njegovo ime i danas živi u narodu upravo zbog te humane poruke“, naglašava Mitrović.

Kao jedan od najsvjetlijih primjera savremenog dobročinstva u Crnoj Gori, Mitrović izdvaja i Ćana Koprivicu, ističući da je novac usmjeravao u liječenje ljudi, stipendiranje, kupovinu slika i finansiranje filmova, vodeći se isključivo ljubavlju prema zajednici i čovjeku.

Paštrovski i novski zadužbinari

Prostor Boke i Primorja bogat je primjerima lične plemenitosti. U Paštrovićima je Simo Armen slao novac za gradnju škole u Petrovcu, dok je kapetan Stjepo Medin opremio tamošnju čitaonicu.

Herceg Novi je, s druge strane, grad sa izuzetnom tradicijom zadužbinarstva – imao je preko 30 zadužbinara, među kojima su gradonačelnik Mirko Komnenović i njegova supruga Olga koji su svoju palatu zavještali za Zavičajni muzej. Ipak, odnos države i lokalnih vlasti u posleratnom periodu često nije bio u skladu sa voljom dobrotvora.

„Socijalistička Jugoslavija, nažalost, u mnogim slučajevima nije poštovala te zadužbine. Prisvajane su kuće i imanja, a testamenti negirani. Tek upornošću građanskih aktivista i pravnika u Herceg Novom ponovo je favorizovana priča o novskim zadužbinarima, pa danas imamo četrnaestak aktivnih zadužbina“, napominje Mitrović.

Sudbina budvanskih zadužbina: Između zaborava i trenutnog interesa

Kada je reč o Budvi, Mitrović podseća na brojne primjere darivanja koji su tokom decenija zanemareni ili prenamijenjeni.

Porodica Mikula: Fortunato (Srećko) Mikula poklonio je kuću na današnjem Trgu palmi za zbrinjavanje starih i nemoćnih (kuća je kasnije srušena), a Opštini je zavještao i 23.000 kvadratnih metara na prostoru današnjeg akvaparka.

Miro Antonioli: Posadio je 100 stabala primorskih palmi u produžetku parka, ali je umjesto zelene oaze taj prostor kasnije pretvoren u teniske terene i staru autobusku stanicu.

Porodica Manojlović: Izgradila je vilu kod današnjeg Sajma namenjenu za ljetovanje studenata Beogradskog univerziteta, da bi objekat kasnije bio prodat opštini i prenamijenjen u ugostiteljski objekat.

Tomo i Stanica Luketić: Zavještali su prelijepu vilu i 40.000 kvadratnih metara zemljišta za školovanje budvanske omladine.

„Danas, nažalost, ne gradimo za generacije koje dolaze, već za trenutni interes. Već tri decenije nemamo strateške programe razvoja. Tomo i Stanica Luketić su ostavili ogromno bogatstvo gradu, a mi danas svjedočimo rasprodaji te imovine bez imalo moralno-etičke norme prema njihovoj viziji i zavještanju“, upozorava Mitrović.

Tihi heroji i poruka za budućnost

Ipak, duh dobročinstva nije u potpunosti nestao. Mitrović podsjeća na tiha i neprijavljena djela pojedinaca i organizacija, od zbrinjavanja djece izbjegle tokom rata devedesetih do kontinuiranog humanitarnog rada ugostitelja Krsta Niklanovića, koji je godinama finansijski održavao i budvansku Gradsku muziku.

Govoreći o tome kako obnoviti duh zadužbinarstva, Mitrović zaključuje da institucije kulture moraju uložiti mnogo više napora u istraživanje i promovisanje etike darivanja.

„U Rotary klubu Budva postoji jedna izuzetna misao: Možete biti lijepi i bogati, uspješni i popularni, ali nikada nećete biti srećni ako niste pomogli drugome. To je poruka koju moramo prenijeti generacijama koje dolaze – da ponovo naučimo da stvaramo opšte dobro i ostavljamo trajnu vrijednost iza sebe“, poručio je arhitekta Slobodan Bobo Mitrović na kraju gostovanja u emisiji „Otvoreno o svemu“.