Na mjestu „Žute kuće“ otkriven dio antičke nekropole Budve

Posebno značajan nalaz predstavlja kolektivna grobna cjelina u Sektoru I, sa očuvanim djelovima zidnih konstrukcija debljine oko 50 centimetara, izvedenih od pritesanog i lomljenog kamena povezanog krečnim malterom.

Sačuvani pravci zidova, kako se navodi, ukazuju na postojanje veće organizovane grobne cjeline, vjerovatno porodičnog ili kolektivnog karaktera

Tek kada je prostor „Žute kuće“ u Budvi očišćen za temelje budućeg hotela, ispod savremenog građevinskog sloja pojavila se antička nekropola. Preliminarni izvještaj Centra za konzervaciju i arheologiju, u koji je Pobjeda imala uvid, pokazuje da je riječ o dijelu nekadašnjeg groblja antičke Budve, ali i otvara pitanje da li će jedan od rijetkih preostalih tragova tog prostora biti sačuvan, prezentovan - ili samo dokumentovan prije nastavka gradnje.

Centar za konzervaciju i arheologiju sproveo je zaštitna arheološka istraživanja na katastarskoj parceli 2432 KO Budva, u zaštićenoj okolini Starog grada. Istraživanja su sprovedena od 30. marta do 30. aprila 2026. godine, na osnovu rješenja Uprave za zaštitu kulturnih dobara.

Prvi nalaz - greda

Riječ je o prostoru u centralnoj priobalnoj zoni Budve, u neposrednoj blizini Starog grada, između savremenih hotelskih i stambenih objekata, uz šetalište prema mogrenskim plažama. Kako se navodi, na toj lokaciji nalazio se stambeni objekat „Žuta kuća“, koji je prethodno uklonjen rušenjem „u okviru savremenih građevinskih intervencija“. Nakon rušenja, površina terena bila je prekrivena nasipnim slojem građevinskog šuta i drugog materijala, čime su, prema izvještaju, „u potpunosti izmijenjene izvorne morfološke i površinske karakteristike lokacije“.

Arheolozi istražuju jedan od grobova

Povod za zaštitna istraživanja bio je slučajni nalaz arhitektonskog elementa - arhitravne, odnosno parapetne grede, dimenzija 1,70 x 0,55 x 0,40 metara, sa dva usadna žlijeba. Nalaz je registrovan u zoni direktnog građevinskog zahvata, tokom izvođenja zemljanih i nivelacionih radova za potrebe izgradnje hotelskog objekta.

Prostor u kojem je planirana izgradnja hotela 

U izvještaju se navodi da je karakter nalaza ukazao na potrebu hitne arheološke intervencije. Arheolozi su konstatovali da se „ne radi o izolovanom fragmentu bez konteksta“, već o elementu koji upućuje na postojanje konstruktivne cjeline starijeg hronološkog sloja. Uprava za zaštitu kulturnih dobara je 23. marta 2026. godine odredila privremenu obustavu radova na ovoj parceli, radi sprovođenja zaštitnih arheoloških istraživanja.

Autori izvještaja podsjećaju da se predmetna lokacija nalazi u okviru šire urbane zone Budve, koja je u stručnoj literaturi i dosadašnjim istraživanjima poznata kao prostor izrazite višeslojne kulturne stratifikacije, sa potvrđenim nekropolnim kompleksom iz helenističkog i rimskog perioda. Nekropole antičke Budve u dokumentu se opisuju kao „jedan od najznačajnijih i najkompleksnijih sepulkralnih prostora“ na istočnoj obali Jadrana. Navodi se i da su intenzivna urbanizacija i građevinske intervencije u priobalnom prostoru Budve tokom XX i XXI vijeka dovele do „gotovo potpunog nestanka nekropolnog prostora iz savremenog urbanog pejzaža grada“. Zbog toga, kako ocjenjuju autori, svaki novootkriveni segment nekropole predstavlja rijedak i dragocjen materijalni trag nekadašnjeg sepulkralnog pejzaža antičke Budve.

Ostaci grede 

Istraživanja su pokazala jasno vertikalno razdvajanje slojeva. Ispod savremenog nasipa i građevinskog materijala konstatovani su slojevi tamne zemlje, pijeska i arheološki horizont u kojem su dokumentovane zidane arhitektonske konstrukcije, grobne cjeline i koncentracije pokretnog arheološkog materijala. U izvještaju se navodi da je dokumentovan „segment kompleksnog sepulkralnog prostora“, koji se prema karakteru nalaza, tipologiji grobnih konstrukcija i pogrebnim praksama može dovesti u direktnu vezu sa širom nekropolom antičke Budve.

Stakleni nalazi (Foto:CKACG)

Posebno značajan nalaz predstavlja kolektivna grobna cjelina u Sektoru I, sa očuvanim djelovima zidnih konstrukcija debljine oko 50 centimetara, izvedenih od pritesanog i lomljenog kamena povezanog krečnim malterom. Sačuvani pravci zidova, kako se navodi, ukazuju na postojanje veće organizovane grobne cjeline, vjerovatno porodičnog ili kolektivnog karaktera.

Dio metalnih nalaza 

Unutrašnjost te cjeline sadržala je sloj tamne, ugljenisane zemlje sa velikom količinom fragmentovanog materijala - djelovima keramičkih urni, poklopaca urni, fragmenata amfora, različitih posuda, stakla i osteološkog materijala. Karakter nalaza ukazuje da je u okviru ove cjeline dominantno bio zastupljen ritual spaljivanja pokojnika. Uz zapadni zid kolektivne grobnice evidentiran je i poseban grobni kontekst, obilježen donjim dijelom amfore, ispod koje su pronađeni ostaci spaljenih kostiju manje individue, najvjerovatnije bebe. U neposrednoj blizini pronađeni su fragmenti tankozidnog zelenkastog staklenog recipijenta, vjerovatno dijela grobnog inventara.

Mlađa faza

U Sektoru I dokumentovan je i grob 2, koji pripada mlađoj fazi korišćenja nekropole i vezuje se za sahranjivanje inhumacijom. Grob je izveden kao zidana konstrukcija pravougaonog oblika, a pokojnik je bio položen na pažljivo složene kvadratne opeke. Kao grobni prilozi registrovana su dva goveđa roga i stakleni balzamarijum. Taj grob se u izvještaju okvirno datuje u period od sredine III do prvih decenija IV vijeka.

Među pokretnim nalazima izdvajaju se stakleni, keramički, metalni i numizmatički materijal. Keramika je najbrojnija grupa, a posebno se pominju fragmenti urni, poklopaca, amfora i terra sigillata. Od staklenih nalaza registrovani su fragmenti čaša, pehara, balzamarijuma i mogućih staklenih urni. Metalnih nalaza nije bilo mnogo, a uglavnom su registrovani gvozdeni i bronzani klinovi, manji metalni fragmenti i jedna kopča.

Istraživanje se odvijalo u otežanim uslovima 

Numizmatički materijal zastupljen je manjim brojem bronzanih novčića. Dva od četiri pronađena primjerka pripadaju vremenu cara Arkadija, koji je vladao od 383. do 408. godine. Registrovan je i kotorski folar Svetog Tripuna iz XVI vijeka, koji, prema izvještaju, svjedoči o kasnijim aktivnostima na ovom prostoru i potvrđuje dugotrajan kontinuitet korišćenja i transformacije dijela urbanog prostora Budve.

Otežani uslovi

Nakon završetka terenskih istraživanja sprovedene su hitne preventivne konzervatorske mjere zaštite. Na očuvanim zidnim strukturama postavljen je zaštitni sloj geotekstila, radi fizičkog razdvajanja od naknadnog nasipnog materijala, djelimične zaštite od mehaničkih oštećenja i smanjenja negativnog djelovanja vlage i sunca. U izvještaju se, međutim, navodi da su istraživanja bila otežana izrazito nepovoljnim hidrogeološkim uslovima. Prostor je tokom radova bio izložen visokom nivou podzemnih voda, što je dovelo do stalnog plavljenja sondi i formiranja muljevitih i nestabilnih sedimentnih masa. Autori izvještaja zaključuju da konstatovani arheološki lokalitet „ne predstavlja zaokruženu i izolovanu cjelinu“, već dio šire arheološke i nekropolne zone koja se nastavlja izvan predmetne parcele, u pravcu susjednih objekata. Istovremeno se navodi da mogućnost prostornog proširenja istraživanja nije realno izvodljiva iz tehničkih i sigurnosnih razloga, kao i zbog nemogućnosti privremenog isključenja okolnih zona iz upotrebe.

Numizmatički nalazi 

Zbog toga se predlaže kombinovani režim zaštite: arheološki nadzor tokom daljih građevinskih radova, kontrolisano zatrpavanje i stabilizacija istraženih površina, kao i usklađivanje projektne dokumentacije sa arheološkim nalazima, „u mjeri u kojoj je to tehnički izvodljivo“ i bez narušavanja osnovne funkcionalnosti planiranog hotelskog objekta.

Veliki problem lokaliteta je prodor vode

No, pitanje budvanske nekropole mnogo je starije od najnovijih arheoloških otkrića i istraživanja. Počeci potiču još iz 1938. godine tokom izgradnje hotela „Avala“, kada su otkriveni prvi tragovi nekropole, ali i bogati nalazi (bronzani i zlatni nakit) koji su potom razneseni od Zagreba, Splita, Beograda... Dobar dio je završio u muzejskim institucijama ovih gradova, a jedan dio i u privatnim džepovima. Tragedija ovog našeg odnosa prema baštini ne može da stane u ovaj tekst. Zasigurno zaslužuje podugačak feljton, a činjenice su već odavno poznate stručnoj javnosti.

Uprava zatražila prezentaciju lokaliteta u okviru budućeg hotela

Pobjeda saznaje da su se investitori budućeg hotela „Dadi“ Gradnja d.o.o. i Montenegroflight d.o.o. obratili za konzervatorske uslove Upravi za zaštitu kulturnih dobara, koji treba da odrede na koji način će se zaštititi i valorizovati najnoviji nalazi u Budvi. Prema pouzdanim informacijama Pobjede, Uprava će tražiti prezentaciju novootkrivenog lokaliteta u suterenu budućeg hotela, slično kako je to urađeno u hotelu ,,Avala“. Na to je, kako tvrde izvori Pobjede, investitor pristao i sada čeka i formalne konzervatorske uslove kako bi se uradio novi projekat.