Anatomija sistemskog bezakonja

Piše Zoran Jelić.

Detaljna analiza Konačnog izvještaja Državne revizorske institucije o zapošljavanju u lokalnim samoupravama i javnim preduzećima

Konačni izvještaj Državne revizorske institucije (DRI) o tematskoj reviziji „Pravilnost zapošljavanja u lokalnim samoupravama i javnim preduzećima“ (za period 2022–2024. godine, i pojedinih nalaza u 2025. godinu) ne predstavlja nikakav skup usamljenih „administrativnih uočenih manjkavosti“.

Ovo je matrica sistemske korupcije, normativnog inženjeringa i organizovanog rušenja pravnog poretka Crne Gore u oblasti zapošljavanja.

Predmetnom revizijom, utvrđeno je da sistem zapošljavanja u lokalnim samoupravama i javnim preduzećima ne funkcioniše u dovoljnoj mjeri u skladu sa zakonskim i podzakonskim aktima koje regulišu oblast zapošljavanja u javnom sektoru.

Nalazi dobijeni kontrolom pet opština (Bar, Berane, Kotor, Nikšić i Rožaje) i pet privrednih društava u većinskom državnom vlasništvu (AD „Barska plovidba“ Bar, DOO „Regionalni vodovod Crnogorsko primorje“ Budva, AD „Rudnik uglja“ Pljevlja, DOO „EPCG Solar gradnja“ Nikšić i DOO „Crnogorski elektrodistributivni sistem“ – CEDIS Podgorica) razotkrivaju razmjere potpunog kolapsa upravljačkih struktura.

Javnosti je prezentirana praksa po kojoj su zakonski mehanizmi — ugovori o djelu, ugovori o privremenim i povremenim poslovima, te sporazumi o ustupanju radnika preko agencija — pretvoreni u paradržavni, privatno-partijski aparat za regrutaciju kadrova.

Revizija ukazuje da je zapošljavanje potpuno izuzeto iz domašaja radnog prava i da ovo nije samo kršenje Zakona o radu, već direktni udar na Ustavom zagarantovano pravo na jednak pristup javnim službama i radnim mjestima.

Najoštrija osuda u Izvještajiu DRI usmjerena je prema trouglu državnih energetskih kompanija: DOO „EPCG Solar gradnja“ Nikšić, DOO „CEDIS“ Podgorica i AD „Rudnik uglja“ Pljevlja. Ova preduzeća, koja bi po svojoj prirodi morala predstavljati kičmu ekonomske stabilnosti i zakonitosti države, djelovala su kao organizovani poligon za zaobilaženje člana 24 Zakona o radu, koji striktno nalaže obavezu javnog oglašavanja svakog slobodnog radnog mjesta preko Zavoda za zapošljavanje Crne Gore.

DOO „EPCG Solar gradnja“ Nikšić

EPCG Solar gradnja se u ovom izvještaju izdvaja kao drastičan primjer sistematskog izigravanja propisa i indikator visoke koncentracije finansijskih i operativnih nepravilnosti.

Zloupotreba ugovora o privremenim i povremenim poslovima (Član 200 Zakona o radu).

Umjesto da ovaj institut koristi za nepredviđene radove koji ne traže posebnu stručnost i ne traju duže od 120 radnih dana godišnje, Solar gradnja je ove ugovore masovno i u kontinuitetu hiperprodukovala za radna mjesta koja čine same noseće stubove njene osnovne djelatnosti i koja su uredno sistematizovana. Lica su godinama držana na ugovorima o PP poslovima na pozicijama: električar, monter, pomoćni radnik, zaštitar, logističar, operater monterskog tima i koordinator službe za logistiku. To je klasična fiktivna fleksibilnost kojom se radnici pretvaraju u jeftinu i obespravljenu radnu snagu, bez prava na godišnji odmor, bolovanje i sindikalno organizovanje.

Uprava Solar gradnje je vršila direktnu transformaciju radnih odnosa sa određenog na neodređeno vrijeme putem običnog aneksiranja ugovora o radu — bez ikakvog javnog oglašavanja i bez ispunjavanja zakonskih uslova neprekidnog rada. Riječ je o direktnom obezvređivanju svih nezaposlenih građana koji se nalaze na evidenciji Zavoda za zapošljavanje.

Suprotno Članu 669 Zakona o obligacionim odnosima, ugovori o djelu su dijeljeni za sistematizovane i redovne poslove unutar preduzeća, čime je pravni sistem privatizovan za potrebe menadžmenta.

DOO „CEDIS“ Podgorica

Ponašanje upravljačkih struktura CEDIS-a predstavlja bezobzirno suspendovanje tržišta rada i uspostavljanje privilegovanog, zatvorenog sistema zapošjavanja.

CEDIS je masovno zaobilazio javne konkurse tako što je zaposlene "preuzimao" od drugih poslodavaca po privatnim i političkim dogovorima. Podatak da je ova praksa u 2024. godini smanjena za 72% u odnosu na prethodnu ne predstavlja nikakvo "poboljšanje", već dokaz da je u prethodnom periodu izvršena potpuna "zasićenost" i sistemsko pretrpavanje preduzeća kadrovima uvedenim na sporedna vrata.

CEDIS je skupa sa ostalim energetskim gigantima držao stotine ljudi na višegodišnjim agencijskim ugovorima, obavljajući redovne poslove pod maskom "privremenog ustupanja".

AD „Rudnik uglja“ Pljevlja

U Rudniku uglja Pljevlja ugovor o djelu je doveden do apsurda i pretvoren u paralelni sistem zapošljavanja.

Zakon jasno kaže da je ugovor o djelu namijenjen za samostalnu izradu ili opravku konkretne stvari ili jednokratni intelektualni/fizički rad. Uprava Rudnika uglja je ove ugovore dodjeljivala za poslove koji su već predviđeni Aktom o unutrašnjoj organizaciji i sistematizaciji radnih mjesta. Radnici su godinama gurnuti u pravnu nesigurnost, obavljajući redovne zadatke u rudniku bez staža i radnih prava, dok je kompanija svjesno izbjegavala obavezu raspisivanja javnih oglasa.

Nalaz DRI ukazuje na finansijsku neekonomičnost i motivaciju za izbjegavanje zakona u tri energetska preduzeća (Rudnik uglja Pljevlja, Solar gradnja i CEDIS) - razmjera novčanih odliva prema Agencijama za privremeno ustupanje zaposlenih.

Za period od tri godine (2022–2024. godine), po osnovu ustupanja radnika preko posredničkih agencija za obavljanje redovnih poslova, ova tri preduzeća su ukupno isplatila:

17.803.083,79 € na ime bruto zarada ustupljenih lica.

321.290,01 € na ime čiste provizije uplaćene agencijama za uslugu ustupanja radnika.

Ukupan finansijski odliv iznosi 18.124.373,80 €.

Trajanje ovog aranžmana u kontinuitetu tokom tri pune godine dokazuje da se nije radilo o zakonskom osnovu (zamjena privremeno odsutnog radnika ili iznenadno povećanje obima posla), već o prikrivenom trajnom zapošljavanju. Pored isplate kompletnih bruto zarada, čista provizija od 321.290,01 € predstavlja direktnu, neopravdanu finansijsku štetu nanijetu ovim društvima. Taj novac je preusmjeren na račune privatnih agencija samo da bi se izbjegao Zavod za zapošljavanje i sačuvao diskrecioni, nelegalni nadzor nad time ko će dobiti posao.

Državni giganti su sebe svjesno doveli u ucjenjivačku zavisnost od privatnih agencija, postavljajući i istovremeno stotine radnika u status građana drugog reda bez ikakve radno-pravne sigurnosti.

Rasulo koje je DRI dokumentovala u opštinama Bar, Berane, Kotor, Nikšić i Rožaje, te u Regionalnom vodovodu, pokazuje da je pojam lokalne samouprave pretvoren u poligon za izmišljanje radnih mjesta:

Opštine Bar, Berane, Kotor, Nikšić i Rožaje su izmjenama svojih Pravilnika o unutrašnjoj organizaciji i sistematizaciji radnih mjesta konstantno povećavale broj izvršilaca, iako su im postojeća radna mjesta masovno ostajala nepopunjena!

Izmjene su vršene bez ikakvih kriterijuma (obim, vrsta i složenost posla), već isključivo radi udomljavanja kadrova po političkoj liniji. Obim ovog bezakonja primorao je DRI da izda Preporuku drugom organu (PDO1) kojom traži da Vlada donese akt kojim će odrediti maksimalne limite sistematizovanih radnih mjesta u svim opštinama u odnosu na broj stanovnika.

U DOO „Regionalni vodovod Crnogorsko primorje“ Budva organ upravljanja je u 2025. godini naimenovao direktora Društva koji nije ispunjavao uslove propisane Statutom i Pravilnikom o sistematizaciji (nedostajalo mu je 5 godina radnog iskustva u VII1 nivou kvalifikacije na rukovodećim poslovima).

Inspekcija rada je donijela rješenje o otklanjanju nepravilnosti, ali je uprava preduzeća odbila da otkloni nepravilnost do završetka revizije! Ovo predstavlja otvoreni ,,prkos" državnim inspekcijskim organima i potpunu demonstraciju sile van okvira zakona.

Falsifikovanje radnog staža kroz fiktivni volonterski rad (Rožaje, Nikšić, Kotor)

U Opštini Rožaje dokumentovano je priznavanje volonterskog rada kao radnog iskustva bez volonterske knjižice, bez ugovora o volonterskom radu i bez prijave na osiguranje, uz potpuno skrivanje podataka od Zavoda za zapošljavanje. Opština Nikšić je volonterski rad priznavala na osnovu običnih potvrda bez ugovora i knjižica, dok Kotor uopšte nije vodio evidencije. Riječ je o najbrutalnijem fiktivnom ,,štancovanju staža" kako bi se naknadno opravdalo ubacivanje nekompetentnih lica u stalni radni odnos.

Opštine Berane i Rožaje su zapošljavale komunalne policajce mimo formule iz člana 33 Zakona o komunalnoj policiji (3 minimum + 1 na svakih 5.000 stanovnika) i bez saglasnosti Ministarstva. Pored toga, rukovodeća lica u Beranama i Rožajama držana su u v.d. stanju duže od zakonskog limita od 6 mjeseci, čime su čitavi opštinski organi godinama vođeni u nelegalnom, vanrednom stanju kako bi se po svaku cijenu izbjegli javni konkursi.

Pojedinačni registar prekršaja po subjektima revizije

Opština Bar: Povećanje sistematizovanih izvršilaca bez kriterijuma; sklapani ugovori o PP poslovima i ugovori o djelu za poslove koji su već sistematizovani unutar opštinske uprave.

Opština Berane: Ignorisanje kadrovskog plana prilikom zapošljavanja; neusklađenost akata o sistematizaciji sa Zakonom o lokalnoj samoupravi u pogledu uslova za visoki rukovodni kadar; nezakonito zapošljavanje u službi komunalne policije bez saglasnosti ministarstva; kršenje Zakona o zaštiti i spašavanju (zapošljavanje vatrogasaca starijih od 25 godina pri prvom zaposlenju i bez psihofizičke provjere); te kontinuirana zloupotreba ugovora o djelu i PP poslovima.

Opština Kotor: Nekontrolisano uvećavanje sistematizacija; masovno sklapani ugovori o PP poslovima i ugovori o djelu za sistematizovana radna mjesta; odsustvo evidencije o volonterima i neobavještavanje ZZZCG.

Opština Nikšić: Izmjene pravilnika bez realnih kriterijuma obima posla; zloupotreba ugovora o PP poslovima i ugovora o djelu za redovne poslove; te nezakonito priznavanje volonterskog rada na osnovu potvrdica bez ugovora i knjižica.

Opština Rožaje: Zasnivanje radnih odnosa bez javnih oglasa; drastično probijanje limita komunalnih policajaca bez saglasnosti ministarstva; fiktivno priznavanje volonterskog rada bez knjižica i prijava; te sistemska zloupotreba ugovora o djelu.

AD „Barska plovidba“ Bar: Zapošljavanje lica na određeno vrijeme tokom 2025. godine bez ikakvog raspisivanja javnog oglasa (direktno kršenje Člana 24 Zakona o radu).

DOO „Regionalni vodovod Crnogorsko primorje“ Budva: Naimenovanje nekompetentnog direktora bez propisanog rukovodećeg iskustva i odbijanje postupanja po rješenju Inspekcije rada; zloupotreba ugovora o djelu i izbjegavanje konkursa.

AD „Rudnik uglja“ Pljevlja: Masovno pretvaranje redovnih radnih mjesta u ugovore o djelu i višegodišnje, trogodišnje ispumpavanje novca preko agencija za ustupanje radnika.

DOO „EPCG Solar gradnja“ Nikšić: Zapošljavanje bez konkursa; nezakonita transformacija ugovora u ugovore na neodređeno putem aneksa; masovni ugovori o PP poslovima za ključna radna mjesta (monteri, električari); zloupotreba ugovora o djelu; te masovno agencijsko angažovanje.

DOO „CEDIS“ Podgorica: Potpuna suspenzija člana 24 Zakona o radu masovnim preuzimanjem radnika od drugih poslodavaca mimo oglasa; te višegodišnje trošenje miliona eura na agencijsko ustupanje radnika na redovnim poslovima.

Izvještaj Državne revizorske institucije definitivno potvrđuje da u posmatranim opštinama i državnim preduzećima sistem zapošljavanja ne samo da "nije funkcionisao u dovoljnoj mjeri", već je bio sistemski devastiran.

Zbirne posljedice su ogromne.

Radnici na ugovorima o djelu, PP poslovima i u agencijama pretvoreni su u ,,prikriveno zaposlene" bez prava na staž, bolovanje, odmor i pravnu zaštitu.

Izuzimanje preko 18,1 miliona eura iz energetskih kompanija za agencijske bruto zarade i provizije direktna je šteta nanijeta javnom interesu radi očuvanja privatno-partijskog monopola nad zapošljavanjem.

Konkurs je od pravila postao izuzetak, čime je gaženo ustavno pravo svih građana na jednak pristup radnim mjestima.

Dostavljanje ovog izvještaja Vladi, Skupštini, Inspekciji rada i Zajednici opština, uz rokove za realizaciju preporuka, ne smije se završiti na protokolarnom dopisivanju.

Nalazi ovog izvještaja predstavljaju direktan poziv za reakciju Specijalnog državnog tužilaštva, jer obim zloupotreba, fiktivnih ugovora i stvorenih finansijskih izdataka u potpunosti prevazilazi domen administrativnog prekršaja i zalazi u sferu organizovane zloupotrebe službenog položaja i nesavjesnog rada u službi.

Autor je raniji predsjedavajući Senatom DRI