Bolesti zavisnosti savremenog doba: Supstance i konteksti se mijenjaju ali suština je ista

Iskustva i istraživanja Specijalne bolnice za bolesti zavisnosti ukazuju da mnogi pacijenti prve kontakte sa kockanjem ostvaruju već u adolescenciji, periodu intenzivnog neurobiološkog i psihosocijalnog razvoja, koji predstavlja posebno osjetljivu fazu za nastanak i razvoj zavisnosti tokom života.

Savremeno društvo je sve više pogođeno „tihom epidemijom” koja se krije iza privida uspjeha i stabilnosti. Sve je više visokoobrazovanih i uspješnih ljudi koji posežu za psihoaktivnim supstancama i tako postaju „funkcionalni zavisnici”. Istovremeno digitalno okruženje danas ne samo da prenosi informacije, već aktivno oblikuje stavove i ponašanja. U tom prostoru, upotreba supstanci često se normalizuje, pa čak i romantizuje kao dio zabave, uspjeha ili identiteta, upozoreno je na konferenciji „Stare i nove zavisnosti od izazova do rješenja” u organizaciji Specijalne bolnice za bolesti zavisnosti.

„Kada govorimo o zavisnostima nekada, govorimo o vremenu u kome su problemi bili vidljiviji i jasnije definisani. Alkoholizam je bio široko rasprostranjen, ali društveno tolerisan, dok su teške forme zavisnosti, poput heroinske, bile vezane za prepoznatljive i često marginalizovane grupe. Granice su bile jasnije, a pacijenti su se najčešće javljali u kasnijim fazama bolesti”, istakla je prim. dr sc. med. Diana Raketić, direktorka Specijalne bolnice za bolesti zavisnosti.

Važna je zdravstvena pismenost kao put ka izlječenju

Dr Raketić dodaje da danas živimo u potpuno drugačijem kontekstu i da klinička slika postaje sve kompleksnija sa sve više izraženim dualnim poremećajima. Pored zavisnosti pacijenti često pate i od anksioznosti, depresije, pa sve do poremećaja ličnosti i psihotičnih stanja. Takođe, savremene zavisnosti odlikuje raznovrsnost, te je pored tradicionalnih supstanci prisutan porast sintetičkih droga, zloupotrebe ljekova i polikonzumacije. Istovremeno, granice između upotrebe, zloupotrebe i zavisnosti postaju sve nejasnije.

„U društvu koje favorizuje performans, brzinu i stalnu dostupnost, pritisak raste, a prostor za odmor i emocionalnu obradu se smanjuje. Zbog toga je u porastu korišćenje supstanci koje „pomažu da se funkcioniše” kao što su stimulansi, anksiolitici, ali i alkohol u takozvanim funkcionalnim obrascima. To je zapravo zavisnost koja se krije iza privida uspjeha”, dodala je dr Raketić.

Sva lica zavisnosti savremenog dobaStručnjaci upozoravaju da poseban izazov predstavljaju i takozvane ponašajne zavisnosti, od interneta, društvenih mreža, patološkog kockanja, klađenja. Iskustva i istraživanja Specijalne bolnice za bolesti zavisnosti ukazuju da mnogi pacijenti prve kontakte sa kockanjem ostvaruju već u adolescenciji, periodu intenzivnog neurobiološkog i psihosocijalnog razvoja, koji predstavlja posebno osjetljivu fazu za nastanak i razvoj zavisnosti tokom života.

„Iako poremećaj kockanja ostaje u fokusu kliničke prakse i istraživanja, sve veću pažnju privlači i gejming poremećaj, kao noviji oblik bihejvioralne zavisnosti koji otvara brojna pitanja u vezi sa prevalencijom, faktorima rizika i mogućnostima prevencije i liječenja. Ovakvi skupovi nam pružaju priliku da predstavimo najnovija naučna saznanja o neurobiološkim mehanizmima koji povezuju bihejvioralne i supstancijalne zavisnosti, kao i savremene terapijske pristupe zasnovane na integrisanom i multidisciplinarnom liječenju", istakla je dr sci.med. Olivera Sbutega Filipović, rukovodilac Dnevne bolnice za hemijske i nehemijske zavisnosti sa rehabilitacionim grupama.

Digitalno doba – izazov ili rješenje?Na skupu je istaknuto da ubrzan tehnološki razvoj, digitalizacija i globalizacija značajno mijenjaju obrasce upotrebe psihoaktivnih supstanci, ali je otvoreno pitanje u kojoj mjeri digitalni alati mogu biti podrška u terapiji zavisnosti.

„Arteficijalna inteligencija u terapiji zavisnosti je dostigla nivo zrelosti gdje više nije „eksperimentalna tehnologija budućnosti” već klinički validirana dopuna postojećim protokolima, evropskim regulatornim usvajanjem i objavljenim multicentričnim studijama. Najveći benefit ostvaruje se u trenucima kada je pacijent sam, između sesija, i kod intervencija koje su dokazano efikasne”, istakla je na skupu dr sci. med. Svetlana Vučetić Arsić, specijalista neurologije i rukovodilac Dnevne detoksikacione bolnice.

Ona je dodala da je posebno obećavajuće područje primjene kod kokainske zavisnosti i bihevioralnih zavisnosti, gdje se okidač i intervencija odvijaju u istom digitalnom prostoru. Govoreći o ograničenjima, dr Arsić je istakla da ključna ograničenja - etička, validaciona i ona vezana za terapijski odnos, zahtijevaju da se AI pozicionira kao podrška, a ne zamjena, kliničara. „Hybrid care” model, gdje AI detektuje i prati, a stručnjak interveniše i održava terapijski savez, najuvjerljivije je pozicioniran kao standard kojem treba težiti.

Iako se oblici zavisnosti mijenjaju zajedno sa društvom, njihova psihopatološka osnova ostaje slična – riječ je o ljudima koji se suočavaju sa unutrašnjom patnjom, teškoćama u regulaciji emocija, traumama, anksioznošću i depresijom. Zavisnost zato i dalje predstavlja pokušaj suočavanja sa pritiscima i problemima savremenog života, zbog čega lečenje danas mora biti integrativno i istovremeno obuhvatati biološke, psihološke i socijalne aspekte, uz poseban fokus na prevenciju i rano prepoznavanje problema kod mladih.

Pred stručnjacima su danas brojni izazovi – od novih psihoaktivnih supstanci i porasta ponašajnih zavisnosti do sve složenijih kombinacija hemijskih i nehemijskih oblika zavisnosti. Specijalna bolnica za bolesti zavisnosti nastoji da na te promjene odgovori razvojem savremenih modela liječenja, multidisciplinarnim pristupom, kontinuiranom edukacijom i saradnjom sa domaćim i međunarodnim partnerima, uz uvjerenje da borba protiv bolesti zavisnosti ostaje jedan od najvažnijih zdravstvenih i društvenih izazova današnjice.