Zagađenje iz zastarjelih termoelektrana na Zapadnom Balkanu 6,6 puta veće od dozvoljenog

Osam godina nakon što su standardi kontrole zagađenja stupili na snagu prema Ugovoru o Energetskoj zajednici, emisije zagađujućih materija u Bosni i Hercegovini, Srbiji, Sjevernoj Makedoniji i na Kosovu bile su 6,6 puta veće od dozvoljenih, navodi se u najnovijem izvještaju organizacije Bankwatch. Bankwatch je najveća mreža ekoloških organizacija i organizacija za zaštitu ljudskih prava u centralnoj i istočnoj Evropi.

Izvještaj pod nazivom „Uskladi se ili zatvori“, objavljen 23. juna, ukazuje na neuspjeh u sprovođenju propisa o emisijama sumpor-dioksida (SO₂) iz zastarjelih termoelektrana na ugalj na Zapadnom Balkanu, koje su tokom prošle godine premašile zakonski dozvoljene granice.

Istovremeno, zagađenje prašinom je poraslo i dostiglo najviši nivo od stupanja na snagu važećih pravila 2018. godine.

Termoelektrane na ugalj u Bosni i Hercegovini bile su najveći emiteri SO₂, sa ukupno 196.940 tona, što je 12,7 puta više od dozvoljenog. Slijedi Srbija sa 177.756 tona, odnosno 5,1 put iznad propisanih granica.

Na nivou cijelog regiona emisije SO₂ od 2018. godine smanjene su tek neznatno. Istovremeno, dozvoljene granice emisija u 2025. bile su strože nego prethodnih godina, što je dovelo do još većeg kršenja propisa, navodi se u izvještaju.

Najveći pojedinačni zagađivač SO₂ ostala je Termoelektrana Ugljevik u Bosni i Hercegovini, iako posjeduje postrojenje za odsumporavanje. Njene emisije u 2025. godini iznosile su 115.079 tona, što je najveći zabilježeni nivo od početka primjene pravila o kontroli zagađenja 2018. godine.

Zagađenje prašinom bilo je 2,9 puta veće od dozvoljenog tokom 2025. godine, dostigavši najviši apsolutni i relativni nivo od stupanja propisa na snagu.

Tome je najviše doprinio veliki rast emisija iz Termoelektrane Bitola u Sjevernoj Makedoniji, koja je u odnosu na 2024. godinu udvostručila zagađenje i samostalno ispustila više od 7.094 tone prašine, koliko je dozvoljeno za cijeli region.

Termoelektrana Gacko u Bosni i Hercegovini ponovo je bila najveći relativni emiter prašine. Iako su emisije blago smanjene u odnosu na prethodnu godinu, postrojenje je ispustilo 15,1 put više zagađujućih materija od dozvoljenog nivoa.

Kada je riječ o azotnim oksidima, ukupne emisije termoelektrana u regionu tokom 2025. godine bile su 1,4 puta veće od dozvoljenih, isto kao i godinu ranije.

Kosovo, Bosna i Hercegovina i Srbija premašile su zakonske granice, a najveći pojedinačni emiter bila je Termoelektrana Nikola Tesla B u Srbiji sa 11.247 tona.

Termoelektrana Pljevlja u Crnoj Gori posljednjih godina prošla je proces rekonstrukcije i veći dio 2025. godine nije radila. Međutim, kako navodi Bankwatch, ne postoje dokazi da postrojenje ispunjava standarde zaštite životne sredine koji bi joj omogućili nastavak rada.

U izvještaju se navodi i da blokovi Tuzla 4 i Kakanj 5 u Bosni i Hercegovini, kao i Morava i Kolubara A u Srbiji, rade više od dvije godine nakon isteka krajnjeg roka za njihovo zatvaranje.

Sekretarijat Energetske zajednice pokrenuo je više postupaka protiv država Zapadnog Balkana zbog nezakonitog rada termoelektrana na ugalj. Ipak, nijedna vlada do sada nije izrekla sankcije odgovornim energetskim kompanijama, niti postoje jasni, ažurirani i ostvarivi planovi za usklađivanje postrojenja sa propisima ili njihovo gašenje.

U međuvremenu, puni režim Mehanizma Evropske unije za prilagođavanje emisija ugljenika na granicama (CBAM) počeo je da se primjenjuje u januaru 2026. godine, povećavajući troškove izvoza električne energije i dodatno ugrožavajući profitabilnost termoelektrana na ugalj u regionu.

Kako se dodaje u izvještaju, Crna Gora ima samo jedno veliko postrojenje za sagorijevanje uglja – Termoelektranu Pljevlja snage 225 megavata.

Ističe se da je veći dio 2025. godine TE Pljevlja bila van pogona zbog projekta rekonstrukcije čiji je cilj usklađivanje sa evropskim standardima za velika ložišta. Proces je, prema ranijim izvještajima organizacija koje prate sektor energetike, bio obilježen kašnjenjima i proceduralnim problemima.

"Iako je ugovor za modernizaciju potpisan još 2020. godine, glavni radovi počeli su tek krajem marta 2025. godine, kada je elektrana isključena sa mreže. Tada je najavljeno da će zastoj trajati sedam i po mjeseci. Krajem novembra iste godine saopšteno je da je TE Pljevlja ponovo priključena na elektroenergetsku mrežu. Međutim, ubrzo su uslijedile prijave građana zbog visokog nivoa zagađenja vazduha. Ministarstvo ekologije, održivog razvoja i razvoja sjevera saopštilo je 23. decembra da su izmjerene veoma visoke koncentracije azotnih oksida i sumpor-dioksida. Istovremeno je utvrđeno da automatski sistem za mjerenje emisija u termoelektrani nije bio u funkciji", ističe se. 

Ekološka inspekcija naložila je EPCG-u da u roku od 30 dana stavi u funkciju postrojenja za odsumporavanje i denitrifikaciju, dok su protiv odgovornih za kvar mjerne opreme pokrenuti odgovarajući postupci, navedeno je. 

"Sistem za denitrifikaciju pušten je u rad 22. januara ove godine, dok je postrojenje za odsumporavanje počelo probni rad početkom februara. Iz Agencije za zaštitu životne sredine navode da još nema zvaničnih podataka o njihovoj efikasnosti, te da će konačni rezultati biti poznati nakon završetka probnog perioda tokom druge polovine juna", ukazano je u izvještaju.