Budva nije počela hotelom „Avala“ – šta su nam otkrila iskopavanja budvanskih nekropola?
Piše mr Goran Bubanja.
U javnosti i arhitektonskim krugovima nerijetko se citira teza da „dok 1939. godine nije sagrađen hotel Avala, Budva nije postojala kao grad“. Iako ova tvrdnja istoriografski nije tačna, jer Budva baštini neprekinuti urbani kontinuitet duži od dva milenijuma i slovi za jedan od najstarijih gradova na istočnom Jadranu, ona se može posmatrati kao metafora. Izgradnjom „Avale“, grad je iskoračio iz svojih drevnih zidina i započeo transformaciju u moderno turističko središte.
Međutim, dogodio se svojevrsni istorijski paradoks: upravo je objekat koji je simbolizovao modernizaciju i rađanje nove Budve, iz svog temeljnog sloja iznedrio najdublju i najreprezentativniju prošlost ovog prostora.
Pripreme počele još 1936. godine
Manje je poznat podatak, koji u svojim zapisima navodi apotekar Stojišić, a potvrđuju članovi budvanske porodice Rajković (suvlasnici tadašnjeg Akcionarskog društva Budva), da su pripreme za izgradnju hotela tekle godinama unazad. Još 1936. godine pokrenuta je namjenska krečana kako bi se obezbijedio građevinski materijal, što svjedoči o tome da se projekat razvijao planski i sistematski.
Ključni istorijski trenutak nastupa u periodu 1938–1939. godine. Kopajući temelje za novi hotel na prostoru između Starog grada i brda Spas, radnici su naišli na zaboravljeni svijet – antička groblja, odnosno nekropole (grč. nekros – mrtav i polis – grad). Suprotno svom bukvalnom nazivu „grad mrtvih“, budvanske nekropole su arheolozima ponudile najživopisniju sliku o tome kako se na ovom prostoru nekada živjelo.
Budva kao moćni antički emporijum i trgovački centar
Kao grčki emporijum, a potom i značajan rimski grad, ona je održavala intenzivne trgovačke i kulturne veze sa: Grčkom, Južnom Italijom,Korintom, Apolonijom i širim prostorom Istočnog Mediterana.
Iz zemlje su izronili predmeti stari više od dvije hiljade godina: nakit, oružje, keramika, staklene posude, novac i amfore. Ovi nalazi su iz osnova promijenili percepciju o istorijskoj ulozi grada. Budva se više nije mogla posmatrati kao malo i usputno primorsko naselje, već kao razvijeni mediteranski centar.
Izgubljeno i rasuto blago
Među najdragocjenijim nalazima izdvaja se raskošni zlatni helenistički nakit – dijademe, minđuše, ogrlice i prstenje. Posebno mjesto zauzima zlatni prsten sa skarabejom i likom Herakla, koji se danas nalazi u privatnoj zbirci. Pronađene su i izuzetno rijetke bočice od sidonskog stakla iz rimskog perioda, grčka keramika, novac Apolonije, kao i bronzana vojnička oprema.
Ipak, uz ljepotu ovog otkrića ide i velika tuga. Budući da prva iskopavanja iz 1938. godine nijesu pratila sistematska arheološka istraživanja, ogroman dio ovog neprocjenjivog blaga je uništen, pokraden ili odnesen iz grada. Da su svi nalazi sačuvani na mjestu porijekla, Budva bi danas imala arheološku zbirku svjetskog ranga. Umjesto toga, predmeti su danas rasuti po muzejima i privatnim kolekcijama u Beogradu, Zagrebu, Splitu, Cetinju i Budvi.
Istorijski kontinuitet i pouka za savremeno doba
„Najvredniji nalaz iz budvanskih nekropola nije zlatna ogrlica, ni prsten, ni staklena bočica. Najvredniji nalaz je saznanje da je Budva prije više od dvije hiljade godina bila dio velikog svijeta. Možda je upravo zato njena najveća vrijednost danas u tome da ne zaboravi da je oduvijek pripadala Mediteranu mnogo prije nego turizmu“
Ova priča opstaje zahvaljujući predanom radu generacija istraživača, arheologa, istoričara i konzervatora. Među njima su Pavle Mijović, John J. Wilkes, Mihovil Abramić, Aleksandra Faber, Duje Rendić-Miočević, Snežana Pejović, Velimir Korać, Čedomir Marković, Stanko Papović, Miroslav Luketić, Adnan Kaljanac, Katarina Jović, Irena Lazar, Zorica Kuzmanović, Milijan Dimitrijević, Anja Bertol Stipetić, Nina Gostinski, Lucijana Šešelj, Vlado Duletić, Miroslav Vujović, Vera Krstić, Marina Ugarković, Alice Waldner, Martina Blečić Kavur, Jelena Cvijetić, Bruno Bijađija, Mladen Zagarčanin, Stefan Novaković, Vilma Kovačević, Gordana Karović, Maja Franković, Dunja Davidović, Dušan Maksimović, Slobodan Bobo Mitrović, Dobrila Vlahović, Milena Vrzić, Dušan Medin, Lucija Đurašković i mnogi drugi koji su spriječili da drevna prošlost potone u zaborav.
U taj naučni kontinuitet ubraja se i istraživački rad mr Gorana Bubanje, koji se bavio upravo običajima sahranjivanja u budvanskoj nekropoli iz rimskog perioda, dajući doprinos osvjetljavanju antičkog identiteta grada.
Vizija Budve kao grada kulture
Drevna legenda o Kadmu i Harmoniji podsjeća nas da veliki gradovi nastaju kroz susrete i otvorenost, a ne kroz izolaciju. Budva je oduvijek bila otvorena luka i raskrsnica kultura.
Zato je ključna poruka ovog osvrta da Budva ne smije biti prepoznata samo kao „grad ljeta“, sezonskih gužvi i plaža. Turizam je tek najnoviji, površinski sloj na njenom dugom istorijskom tijelu. Prava vrijednost Budve leži u njenom kapacitetu da ponovo postane grad kulture, znanja, muzeja, naučnih skupova i cjelogodišnjeg života – baštineći veličinu koju su joj nekropole otkrile, a koju savremene generacije moraju pretvoriti u budućnost.