AI u službi kulture: Kako su oživljene stare budvanske legende

U vremenu kada se vještačka inteligencija najčešće vezuje za komercijalne i zabavne sadržaje, rijetki su projekti koji savremenu tehnologiju koriste u službi kulture i očuvanja identiteta. Jedan od takvih primjera je neprofitni projekat „Legende i mitovi Budve“, koji je realizovala NVO MONTENEGRO SPOT iz Budve, uz podršku Opština Budva.

Kroz AI generisane video sadržaje, stare budvanske legende i mitovi dobili su novu, vizuelno snažnu formu, prilagođenu savremenoj publici i digitalnom okruženju. Autorka projekta, Anđela Bulatović, govori o ideji, izazovima, značaju lokalne podrške i o tome kako tehnologija može biti saveznik kulture, a ne njena zamjena.

AI kao alat za oživljavanje tradicije

Projekat „Legende i mitovi Budve“ realizovan je korišćenjem AI video tehnologije, što ga čini jednim od rijetkih primjera u Crnoj Gori gdje se vještačka inteligencija koristi za vizuelnu interpretaciju istorijskih i mitoloških narativa.

„Smatramo da tehnologija ne treba da potire tradiciju, već da je obogati. Vještačka inteligencija nam otvara niz mogućnosti koje su ranije bile nezamislive. U ovom slučaju filmsku produkciju bez filmskog studija. Vizuelna priča danas je najupječetljiviji način komunikacije, posebno za mlade generacije“, objašnjava Bulatović.

Kako ističe, AI u ovom projektu nije zamjena za kulturu, već isključivo alat. Identitet i suština priče dolaze iz književnosti, istorije i izvorne tradicije, dok tehnologija služi da te priče približi savremenom gledaocu.

Od ideje do realizacije

Ideja za projekat proizašla je iz potrebe da se bogata kulturna baština Budve sačuva od zaborava, ali i predstavi na način koji odgovara današnjem vremenu.

„Budva ima veoma dugu i bogatu istoriju. Na ovim prostorima istorija se prirodno prepliće sa mitom i starim predanjima. Kroz istraživanje kulturne baštine shvatili smo da mitovi i običaji polako nestaju iz sjećanja novih generacija. Zato smo željeli da ih oživimo kroz savremenu digitalnu formu, dostupnu širokoj publici“, kaže Bulatović.

Put od ideje do realizacije bio je izazovan i zahtijevao je istraživanje, testiranje različitih softverskih rješenja i eksperimentisanje sa tehnologijom, ali i duboko razumijevanje samih legendi.

Neprofitni projekat i značaj podrške Opštine Budva

Projekat „Legende i mitovi Budve“ realizovan je kao neprofitna inicijativa, a podrška Opštine Budva bila je ključna za njegovu realizaciju.

„Podrška Opštine Budva bila je od presudne važnosti. Omogućila nam je da ideja postane stvarnost. Bez te podrške, projekat bi vjerovatno ostao samo na nivou koncepta“, ističe autorka.

Ovaj projekat pokazuje kako se javna sredstva mogu usmjeriti ka kulturnim, edukativnim i trajnim vrijednostima, jer sav nastali digitalni sadržaj ostaje dostupan kao trajna arhiva za građane, djecu, nastavnike, turiste i istraživače.

Na koji način je sačuvana autorska ideja i kulturni kontekst koristeći AI tehnologiju

„Gotovo sve legende koje smo digitalno rekonstruisali i pretvorili u video materijal zasnovane su na književnom stvaralaštvu lokalnih autora. Kao osnovni narativni okvir koristili smo priče iz knjige „Od vode i kamena do priče i pričanja“ književnice Zorice Joksimović, čije su interpretacije pojedinih budvanskih legendi poslužile kao temelj za adaptaciju scenarija.

Pored toga, važan izvor inspiracije bile su i knjige „Zmaj sa Spasa“, autora Marka Kentere, Marinka Lugonje, Zorana Mujbegovića i Jelene B., zatim „Harmonija“ autora Čeda Vukovića, kao i čuvena priča „Skočidjevojka“ našeg poznatog pisca Stefana Mitrova Ljubiše, koja je u najvećoj mjeri korišćena za adaptaciju istoimene legende.

Ovi značajni literarni izvori pomogli su nam da se zajedno približimo istoriji i tradiciji Budve na način koji je vjeran autentičnom predanju, a istovremeno dovoljno snažan da ponese savremenu vizuelnu interpretaciju 21. vijeka. Legende su, dakle, proizašle iz knjiga, istorije i narodnih predanja, dok je tehnologija u obliku AI-ja korišćena isključivo kao sredstvo izraza“, ističe autorka.

Budva između turizma i identiteta

Ispod savremene slike Budve kao turističkog centra, kako ističe Bulatović, leži sloj duboke istorije i mitološkog nasljeđa koje gradu daje identitet.

„Turizam je uspješan onda kada ima dušu. A dušu grada čine priče, predanja, običaji i sjećanja. Kroz video rekonstrukcije legendi željeli smo da sačuvamo ta predanja od zaborava, ali i da turistima pokažemo jednu drugačiju, kulturnu dimenziju Budve.“

Reakcije publike i potencijal za budućnost

Reakcije publike do sada su, prema riječima autorke, izuzetno pozitivne. Posebno se ističu vizuelna snaga videa i činjenica da legende koje su mnogi poznavali samo u osnovi, sada mogu da dožive kao kratke filmove.

Projekat se već prepoznaje kao potencijalni temelj za buduće slične inicijative, kako u Budvi, tako i u drugim sredinama.

„Budva i Crna Gora imaju ogroman kulturni potencijal koji je tek djelimično otkriven. Nadamo se da smo ovim projektom otvorili prostor za nove teme, nove autore i savremene oblike digitalnog stvaralaštva u kulturi“, kaže Bulatović.

Poruka za kraj

Na kraju, želja autorke je da publika Budvu počne posmatrati drugim očima.

„Ne samo kao grad turizma i provoda, već kao grad koji je vidio hiljade godina, sudare civilizacija, božanske mitove i ljudske sudbine. Najvažnije je da publika osjeti emociju, a ne samo da primi informaciju.“

Sav digitalni sadržaj dostupan je na zvaničnom sajtu budvalegends.me, kao i na YouTube kanalu budvalegends.